Eerste 1000 dagen zijn cruciaal: taal begint al in het babybrein
Taalontwikkeling begint niet pas wanneer een kind de eerste woordjes zegt. Die begint al eerder, en eigenlijk kan hij of zij daar pas aan beginnen als er aan één randvoorwaarde voldaan is: taalverwerving. Tijdens de zwangerschap, in de eerste maanden na de geboorte en in de eerste duizend dagen van een kind wordt een belangrijke basis gelegd voor de rest van het leven. Start direct met praten tegen je kind dus, ook al tegen de buik van mama.
Dat was de rode draad donderdagavond tijdens het symposium De sleutel tot het babybrein, dat plaatsvond in het Catharina Ziekenhuis. De avond werd georganiseerd vanuit de drie verloskundige samenwerkingsverbanden Anna, Catharina en Máxima, in samenwerking met Taalschatten. Geboortezorgprofessionals, jeugdartsen, verpleegkundigen, kraamverzorgenden, verloskundigen, beleidsmakers en andere betrokkenen kwamen samen om stil te staan bij één centrale vraag: benutten we de eerste levensfase van kinderen goed genoeg als het gaat om taal?
Viviane Dietz, lid van de Raad van Bestuur van het Catharina Ziekenhuis, opende de avond. Zij plaatste het onderwerp direct in een bredere context. In de Brainport-regio is veel innovatie, kennis en economische kracht. Maar er zijn grote verschillen tussen mensen, ook als het gaat om taal, gezondheid en kansen. “Taal is een uiterst effectief middel tegen gezondheidsverschillen”, zei Dietz.
Start op de basisschool
Een prominente rol was er voor prinses Laurentien van Oranje, grondlegger van Taalschatten. Zij houdt zich al meer dan 25 jaar bezig met de strijd tegen taal- en leesachterstanden en richtte in 2004 Stichting Lezen & Schrijven op. Met Taalschatten wil zij de aandacht verschuiven naar de allereerste fase van het leven. De missie is helder: uiteindelijk moeten alle 170.000 kinderen die jaarlijks in Nederland worden geboren op het juiste taalniveau aan de basisschool beginnen.
Prinses Laurentien hamerde erop dat taalverwerving iets anders is dan taalontwikkeling. Juist doordat we vaak spreken over taalontwikkeling, slaan we volgens haar een eerdere, minder zichtbare stap over. Taalverwerving gebeurt al voordat een kind zelf begint te praten. In het brein worden verbindingen gelegd die later nodig zijn om taal verder te ontwikkelen. “Daarna is er veel nodig om in te halen”, hield zij de zaal voor. De eerste duizend dagen zijn dus geen detail, maar een kans die niet gemist mag worden. En nog praktischer: praten met een baby is volgens haar misschien wel ‘de goedkoopste interventie’ die we kunnen doen.
Het was buiten nog net geen code rood, zei ze, verwijzend naar de hitte. “Maar het is code rood als het gaat om taal.” Daarmee zette ze de toon voor een avond die niet alleen inspirerend moest zijn, maar vooral moest aanzetten tot anders handelen.
Hoogleraar Sabine Hunnius, directeur van het Baby & Child Research Center van de Radboud Universiteit, liet vervolgens zien wat er in het jonge brein gebeurt. Baby’s leren al lang voordat zij hun eerste woordjes zeggen. Hun hersenen reageren op taal, herkennen patronen en leggen verbindingen. Juist daarom is interactie zo belangrijk. Wacht dus niet tot een kind begint terug te praten, want dan is er al veel gebeurd.
Het hoeft niet ingewikkeld te zijn
Hunnius benadrukte ook dat jonge kinderen moeilijk leren van niet-menselijke input. Uit onderzoek naar baby-dvd’s bleek zelfs een negatief effect. Niet omdat een scherm op zichzelf taal ‘afleert’, maar omdat schermtijd vaak ten koste gaat van echte interactie: praten, zingen, voorlezen, spelen en reageren op wat een kind doet. Een badboekje, een plaatjesboek, een liedje of een gesprek tijdens het verschonen kunnen allemaal bijdragen aan taalverwerving. Het hoeft niet ingewikkeld te zijn, als er maar contact is.
Ook taalwetenschapper Sharon Unsworth van de Radboud Universiteit ging in op taal in de praktijk, met bijzondere aandacht voor meertaligheid. Haar boodschap: een kind kan prima opgroeien met meerdere talen, zolang ouders realistische verwachtingen hebben, betrouwbare informatie krijgen en zich gesteund voelen door hun omgeving. De taal van het hart, de taal waarin ouders echt contact kunnen maken met hun kind, is daarbij van grote waarde.
Marlies Kluiters bracht het verhaal terug naar de spreekkamer. Als oud-verloskundige in deze regio werkte zij jarenlang midden in de moeder- en kindzorg. Ook deed zij veel ervaring op met CenteringZwangerschap, waarbij zwangeren in groepsconsulten niet alleen medische zorg krijgen, maar ook van elkaar leren en ervaringen delen. Juist in dat werk, onder meer met zwangeren met verschillende culturele achtergronden, zag zij hoe belangrijk het is om informatie niet als vanzelfsprekend te beschouwen. Als ouders niet weten dat praten met hun baby al vóór de geboorte en direct na de geboorte verschil maakt, hoe kunnen zij het dan doen? Haar kernboodschap was eenvoudig: dit is een simpele interventie die de toekomst van een kind kan verbeteren.
Je kunt pas iets ontwikkelen als je het verworven hebt
Bewustwording creëren
Dat de boodschap landde, bleek aan het einde van de avond. De zaal werd gevraagd welke inzichten de aanwezigen meenamen. Genoemd werden onder meer dat het leggen van verbindingen helpt bij taalverwerving en dat een plaatje van een boom nog niet betekent dat een kind ook de boom buiten herkent.
Het mooiste kwam misschien wel helemaal aan het einde. Toen de vraag terugkwam wat nu precies het verschil is tussen taalverwerving en taalontwikkeling, vatte een gynaecoloog uit de zaal het raak samen: “Je kunt pas iets ontwikkelen als je het verworven hebt.”
Daarmee was de kern van de avond eigenlijk gezegd. Wie met kersverse ouders of ouders in wording werkt, kan helpen die bewustwording te creëren: taal begint niet pas bij het eerste woordje, maar vanaf het allereerste begin. Juist door dat simpele verhaal steeds opnieuw te vertellen, krijgen ouders de kans om vandaag al iets te doen voor de toekomst van hun kind.